Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, mối quan hệ mật thiết giữa Đảng với Nhân dân là một trong những nguồn sức mạnh quyết định thắng lợi. Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của Nhân dân được Đảng kế thừa, phát triển và cụ thể hóa trong đường lối lãnh đạo qua từng thời kỳ. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV tiếp tục nhấn mạnh quan điểm “Dân là gốc”, xác định Nhân dân là chủ thể, là trung tâm của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đồng thời yêu cầu thực hiện có hiệu quả phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Quan trọng hơn, Văn kiện đặt việc tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, hạnh phúc và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo và mục tiêu phấn đấu.

         Đại hội XIV cũng yêu cầu phát huy quyền làm chủ của Nhân dân, tạo cơ chế thuận lợi để Nhân dân tham gia ý kiến, nâng cao trách nhiệm tiếp thu, thông tin và giải trình; đồng thời chống các biểu hiện dân chủ hình thức. Đây là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt đối với cơ sở – nơi chủ trương của Đảng phải được chuyển hóa thành những việc làm có thể nhìn thấy, cảm nhận và đánh giá bằng kết quả.

         Với nhà trường, “Nhân dân” hiện diện rất gần: đó là cha mẹ học sinh, là cộng đồng nơi trường đóng chân, là những người gửi gắm niềm tin vào giáo dục; còn “người phục vụ Nhân dân” chính là từng cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên. Vì vậy, xây dựng một môi trường giáo dục dân chủ, minh bạch, nhân văn không chỉ là yêu cầu chuyên môn mà còn là một cách cụ thể hóa đường lối của Đảng ở cơ sở.

          Trong lớp học, một đứa trẻ chưa thể diễn đạt những vấn đề chính trị bằng ngôn ngữ của người lớn. Nhưng em có thể nói: “Cô ơi, hôm nay cô giảng nhanh quá”; “Con chưa hiểu bài”; “Bạn làm con buồn”; “Con muốn được tham gia hoạt động này”. Nếu người thầy biết lắng nghe và biến những tiếng nói ấy thành căn cứ để điều chỉnh cách dạy, cách tổ chức lớp, thì đó chính là thực hành dân chủ ở cấp độ gần gũi nhất.

          Khi dân chủ bắt đầu từ tiếng nói của học sinh

        Một lớp học dân chủ trước hết phải là một lớp học an toàn để học sinh được nói, được hỏi, được sai và được sửa. Từ tinh thần ấy, mô hình “Lớp học hạnh phúc” không nên chỉ được hiểu là tạo ra một không gian vui vẻ, mà sâu hơn là xây dựng quan hệ giáo dục dựa trên yêu thương, an toàn, tôn trọng và trách nhiệm.

         Trong hoạt động lớp, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh tham gia lựa chọn ban cán sự theo hướng phù hợp với lứa tuổi: học sinh có nguyện vọng được trình bày khả năng và điều mình muốn đóng góp; tập thể thảo luận, lựa chọn; người được tín nhiệm có trách nhiệm với nhiệm vụ của mình. Qua đó, các em học cách tôn trọng ý kiến tập thể, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình và hiểu rằng quyền làm chủ luôn đi cùng trách nhiệm.

         Một cách làm giản dị khác là duy trì “Hòm thư điều em muốn nói” hoặc các hình thức phản hồi phù hợp với điều kiện lớp học. Có em mạnh dạn nói trước lớp, nhưng cũng có em chỉ dám viết. Điều quan trọng không nằm ở chiếc hộp, mà ở thái độ của người giáo viên sau khi nhận được thông tin: đọc, suy nghĩ, phản hồi, điều chỉnh và bảo vệ những học sinh có hoàn cảnh hoặc tâm lý đặc thù.

Khi một học sinh nói rằng em chưa hiểu bài, người thầy không nên xem đó là sự phê bình, mà là một dữ liệu để tự điều chỉnh. Khi nhiều em cho rằng một hoạt động chưa phù hợp, giáo viên cần xem xét cách tổ chức. Khi học sinh có ý tưởng mới, nếu ý tưởng ấy khả thi và an toàn, hãy tạo cơ hội để các em thử sức. Từ những việc nhỏ ấy, các em hiểu rằng tiếng nói của mình có giá trị và quyền làm chủ không phải là điều xa vời.

        “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” trong quan hệ nhà trường - gia đình

          Nếu học sinh là chủ thể của quá trình giáo dục ở cấp độ lớp học, phụ huynh là lực lượng không thể thiếu trong việc đồng hành và giám sát chất lượng giáo dục. Đại hội XIV nhấn mạnh trách nhiệm tiếp thu, thông tin, giải trình và chống dân chủ hình thức. Đối với nhà trường, điều đó đòi hỏi một phương thức phối hợp với phụ huynh thực chất hơn, minh bạch hơn và gần dân hơn.

          “Dân biết” trước hết là được biết những nội dung mình có quyền và cần biết: mục tiêu giáo dục, kế hoạch hoạt động, những yêu cầu phối hợp, các khoản thu theo quy định, những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi và sự an toàn của học sinh. Thông tin cần rõ ràng, đúng quy định, dễ tiếp cận, hạn chế cách truyền đạt một chiều hoặc khó hiểu.

         “Dân bàn” không có nghĩa là mọi quyết định chuyên môn đều đưa ra để bỏ phiếu, mà là tạo không gian để phụ huynh đóng góp ý kiến đối với những nội dung cần sự đồng thuận, đồng hành. Các cuộc họp phụ huynh vì vậy cần chuyển từ tâm thế “thông báo” sang “trao đổi”. Giáo viên có thể đặt những câu hỏi mở: Làm thế nào để hỗ trợ học sinh tự học? Làm thế nào để phối hợp giáo dục kỹ năng sống? Điều gì khiến phụ huynh còn băn khoăn? Giải pháp nào phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương?

         “Dân làm” được thể hiện khi phụ huynh không chỉ nghe mà còn cùng tham gia. Đó có thể là cùng nhà trường xây dựng thói quen đọc sách, phối hợp giáo dục kỹ năng, hỗ trợ hoạt động trải nghiệm, chăm lo học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Những đóng góp ấy cần dựa trên nguyên tắc tự nguyện, công khai, đúng quy định và không biến sự đồng hành của phụ huynh thành gánh nặng.

         “Dân kiểm tra, dân giám sát” đòi hỏi nhà trường phải có thái độ cầu thị. Một ý kiến chưa đúng vẫn cần được giải thích; một phản ánh chính đáng phải được tiếp nhận; một hạn chế được phát hiện phải có trách nhiệm xử lý. Khi phụ huynh được cung cấp thông tin và có kênh phản hồi tin cậy, sự giám sát sẽ trở thành động lực nâng cao chất lượng quản trị nhà trường, chứ không phải sự đối đầu.

         Cuối cùng là “dân thụ hưởng”. Thước đo của mọi đổi mới trong trường học không phải là có bao nhiêu cuộc họp, bao nhiêu văn bản, mà là học sinh có tiến bộ không, có an toàn không, có được tôn trọng không; phụ huynh có hài lòng và tin tưởng không; giáo viên có điều kiện làm nghề tốt hơn không. Đó cũng là cách đưa yêu cầu của Đại hội XIV về lấy sự hài lòng, tín nhiệm của người dân và hiệu quả công việc làm tiêu chí đánh giá vào thực tiễn giáo dục.

         Niềm tin của Nhân dân đối với Đảng được hình thành từ những điều rất cụ thể. Một người giáo viên đảng viên không thể chỉ nói về nêu gương trong các cuộc họp mà phải thể hiện bằng chất lượng từng tiết dạy, thái độ với học sinh, cách ứng xử với phụ huynh và tinh thần trách nhiệm với tập thể.

Trong trường tiểu học, nêu gương trước hết là đi đầu trong đổi mới phương pháp dạy học. Văn kiện Đại hội XIV xác định giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu; nhấn mạnh xây dựng nền giáo dục quốc dân hiện đại, công bằng, theo hướng “chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế”. Văn kiện cũng đặt yêu cầu đưa giáo dục kỹ năng số, trí tuệ nhân tạo vào hệ thống giáo dục quốc dân và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

         Những định hướng đó đặt người giáo viên trước yêu cầu tự đổi mới mạnh mẽ. Giáo viên đảng viên càng phải là người tiên phong học tập công nghệ, sử dụng công cụ số đúng mục đích, khai thác học liệu số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm và bảo đảm an toàn cho học sinh. Công nghệ không thay thế người thầy; công nghệ giúp người thầy có thêm công cụ để hiểu học sinh, thiết kế hoạt động học tập và cá thể hóa hỗ trợ.

         Trong một lớp học có học sinh dân tộc thiểu số, học sinh có hoàn cảnh khó khăn hoặc chênh lệch về năng lực, tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” càng phải trở thành hành động. Người giáo viên cần kiên trì tìm cách tiếp cận phù hợp, phối hợp với gia đình, phát hiện sớm khó khăn của học sinh và tạo cơ hội để các em tiến bộ. Đó vừa là trách nhiệm nghề nghiệp, vừa là biểu hiện cụ thể của việc đặt con người ở vị trí trung tâm.

         Nêu gương còn là sự công bằng. Một giáo viên đảng viên phải đối xử công bằng với học sinh, không thiên vị, không định kiến, không vì thành tích mà gây áp lực không phù hợp. Mỗi nhận xét về một đứa trẻ đều có thể tác động lâu dài đến sự tự tin của em. Vì thế, người thầy cần giữ gìn sự chuẩn mực, nhân ái và trách nhiệm trong từng lời nói, hành động.

          Từ chuyển đổi số đến một cách làm dân vận mới

         Đại hội XIV xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của phát triển; đồng thời nhấn mạnh việc phổ cập kỹ năng số, thu hẹp khoảng cách số. Trong nhà trường, chuyển đổi số vì thế không nên chỉ được hiểu là sử dụng phần mềm thay cho sổ sách.

         Một nhóm trao đổi với phụ huynh trên nền tảng số, nếu được sử dụng đúng cách, có thể trở thành kênh thông tin nhanh chóng giữa gia đình và nhà trường. Giáo viên có thể thông báo tình hình học tập, nhắc lịch, chia sẻ hướng dẫn hỗ trợ con ở nhà và tiếp nhận phản hồi. Nhưng để công nghệ thực sự phục vụ dân, thông tin phải chính xác, vừa đủ, tôn trọng quyền riêng tư và không biến phụ huynh thành đối tượng phải trực tuyến liên tục.

         Ứng dụng AI trong giáo dục cũng cần được đặt trong nguyên tắc trách nhiệm. Giáo viên có thể dùng AI để gợi ý hoạt động học tập, xây dựng câu hỏi phân hóa, hỗ trợ thiết kế học liệu hoặc tìm ý tưởng cho một bài học. Tuy nhiên, người thầy phải kiểm chứng nội dung, bảo vệ dữ liệu cá nhân của học sinh và không phó mặc chuyên môn cho công cụ. Giá trị của công nghệ cuối cùng vẫn phải được đo bằng việc học sinh học tốt hơn, giáo viên làm việc hiệu quả hơn và gia đình được phục vụ tốt hơn.

         Ở góc độ xây dựng Đảng, đây còn là yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo. Chi bộ không chỉ ban hành nghị quyết mà phải hướng dẫn, kiểm tra, tháo gỡ khó khăn và đánh giá bằng kết quả. Một chủ trương tốt chỉ có ý nghĩa khi đến được với lớp học; một nghị quyết về đổi mới chỉ thực sự sống động khi giáo viên có thêm động lực đổi mới và học sinh có thêm cơ hội phát triển.

    Giáo dục lòng yêu nước: “mưa dầm thấm lâu”

         Giáo dục chính trị, tư tưởng cho học sinh tiểu học không thể bằng những bài giảng nặng tính khẩu hiệu. Với trẻ em, tình yêu quê hương được hình thành từ những trải nghiệm gần gũi: biết giữ gìn trường lớp, biết giúp đỡ bạn, biết trân trọng người lao động, biết nhớ ơn những người đã hy sinh, biết tự hào về lịch sử quê hương.

         Trong các môn học và hoạt động trải nghiệm, giáo viên có thể kể những câu chuyện về Chủ tịch Hồ Chí Minh, về các anh hùng liệt sĩ, về truyền thống địa phương; tổ chức cho học sinh chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, thăm địa chỉ đỏ, nghe nhân chứng lịch sử kể chuyện hoặc tham gia các hoạt động thiện nguyện phù hợp với lứa tuổi. Điều quan trọng là sau mỗi hoạt động, học sinh hiểu được mình cần làm gì, chứ không chỉ nhớ một khẩu hiệu.

         Một em biết giữ gìn vệ sinh trường lớp là đang học trách nhiệm công dân. Một em biết nói lời cảm ơn, xin lỗi là đang học văn hóa ứng xử. Một em biết chia sẻ quyển sách, chiếc áo với bạn khó khăn là đang học tinh thần tương thân tương ái. Một em dám nói lên điều chưa đúng và biết tôn trọng sự khác biệt là đang học dân chủ.

         Từ đó, giáo dục lòng yêu nước và giáo dục ý thức công dân trở thành một quá trình tự nhiên. Người giáo viên không áp đặt niềm tin mà tạo ra trải nghiệm để học sinh tự cảm nhận giá trị của cộng đồng, trách nhiệm và sự cống hiến.

    Điều đọng lại sau mỗi mô hình: dân chủ phải tạo ra kết quả

         Một trong những yêu cầu đáng chú ý của Văn kiện Đại hội XIV là chống dân chủ hình thức, nâng cao trách nhiệm tiếp thu và giải trình. Đây cũng là phép thử đối với mọi mô hình ở cơ sở. “Hòm thư điều em muốn nói” sẽ trở thành hình thức nếu không ai đọc. Họp phụ huynh dân chủ sẽ trở thành khẩu hiệu nếu ý kiến chỉ được ghi nhận mà không có phản hồi. Công khai sẽ mất ý nghĩa nếu thông tin không đầy đủ, không dễ hiểu hoặc không đúng thời điểm.

         Vì vậy, điều cần xây dựng không chỉ là thêm mô hình mà là một văn hóa tổ chức: nghe thật, làm thật, kiểm tra thật và chịu trách nhiệm thật. Chi bộ cần lãnh đạo bằng những mục tiêu rõ ràng; ban giám hiệu cần điều hành minh bạch; giáo viên cần nêu gương; phụ huynh cần đồng hành; học sinh cần được trao cơ hội làm chủ phù hợp với lứa tuổi.

         Từ thực tiễn giáo dục có thể rút ra ba bài học. Thứ nhất, dân chủ phải gắn với trách nhiệm. Trao quyền cho học sinh hay mở rộng sự tham gia của phụ huynh đều phải đi cùng quy tắc, kỷ luật và trách nhiệm. Thứ hai, nêu gương của người đứng đầu có sức lan tỏa mạnh. Khi cán bộ quản lý công khai, cầu thị, dám nhận trách nhiệm, đội ngũ sẽ có thêm niềm tin để đổi mới. Thứ ba, đổi mới phương thức tuyên truyền phải gắn với công nghệ và đời sống. Những giá trị chính trị chỉ thực sự có sức sống khi được diễn đạt bằng ngôn ngữ gần gũi và được chứng minh bằng kết quả.

    Bục giảng nhỏ, trách nhiệm lớn

         Đại hội XIV mở ra một giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về hiệu lực lãnh đạo, năng lực tổ chức thực hiện và sự đồng thuận xã hội. Trong giai đoạn ấy, xây dựng Đảng không chỉ là câu chuyện của những hội nghị lớn. Nó bắt đầu từ từng tổ chức cơ sở đảng, từng cán bộ, đảng viên và từng mối quan hệ với Nhân dân.

         Ở một trường tiểu học, khoảng cách từ Văn kiện Đại hội XIV đến đời sống không xa như chúng ta tưởng. Khoảng cách ấy được nối bằng một cây cầu rất cụ thể: trách nhiệm của người thầy. Khi giáo viên tôn trọng học sinh, khi nhà trường lắng nghe phụ huynh, khi những khoản việc cần công khai được công khai, khi phản ánh chính đáng được trả lời, khi đảng viên đi đầu trong đổi mới, khi công nghệ được sử dụng để phục vụ con người – lúc ấy tinh thần “Dân là gốc” đã bước ra khỏi trang văn kiện.

         Mỗi lớp học dân chủ là một nơi gieo những hạt giống đầu tiên của ý thức công dân. Mỗi gia đình được nhà trường tôn trọng và đồng hành là một sợi dây nối dài quan hệ Đảng – Dân ở cơ sở. Mỗi giáo viên đảng viên giữ gìn sự trong sáng của nghề, tận tụy với học sinh và trách nhiệm với cộng đồng là một hình ảnh cụ thể góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân.

         Trong kỷ nguyên mới, khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là những động lực quan trọng của phát triển, người giáo viên càng không thể đứng ngoài dòng chảy đổi mới. Nhưng đổi mới đến đâu thì mục tiêu cuối cùng vẫn phải quay về con người: để mỗi học sinh được học tập tốt hơn, mỗi gia đình được đồng hành tốt hơn và mỗi người dân cảm nhận rõ hơn hiệu quả của một nền quản trị vì dân.

         Từ bục giảng hôm nay, người giáo viên đảng viên có thể chưa làm được những việc thật lớn. Nhưng nếu mỗi ngày biết lắng nghe một học sinh, giải quyết một băn khoăn của phụ huynh, đổi mới một tiết dạy, hỗ trợ một em còn khó khăn, sử dụng công nghệ có trách nhiệm và giữ gìn hình ảnh người đảng viên mẫu mực, thì đó đã là những đóng góp cụ thể cho công cuộc xây dựng Đảng từ cơ sở.

         Bởi suy cho cùng, niềm tin không được tạo nên bằng những lời nói lớn lao. Niềm tin được bồi đắp qua từng việc làm nhỏ nhưng tử tế, minh bạch và có trách nhiệm. Và từ những lớp học nhỏ bé hôm nay, những công dân của ngày mai đang được gieo mầm để hiểu rằng: mình là chủ thể của cộng đồng, có quyền lên tiếng, có trách nhiệm hành động và có nghĩa vụ góp phần xây dựng quê hương, đất nước.

                                Tổ bộ môn - Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Quang Trung